Miejsca pamieci - Pomnik Powstańców 1863r. we wsi Czerwone

/ 7 zdjęć


Jadąc do Pisza zatrzymałem się w miejscowości Czerwone gdzie znajduje się pomnik poświęcony Powstańcom Styczniowym.
Umiejscowiony jest przy drodze krajowej nr 63 poza zabudowaniami wsi od strony Kolna. Na terenie wytyczonym przez cztery duże kamienie polne i ogrodzonym połączonymi łańcuchami ustawiony jest głaz narzutowy z umieszczonym na nim metalowym krzyżem. Obok z lewej strony znajduje się mniejszy głaz z przytwierdzoną tablicą intencyjną z inskrypcją: „Miejsce upamiętnienia powstańców styczniowych -mieszkańców tej ziemi- Kajki, Stodupa, Banacha. BOHATEROM - w 150. rocznicę wybuchu powstania styczniowego. Społeczeństwo Czerwone, 2013 rok”. Po prawej stronie powiewa biało czerwona flaga informując o narodowym charakterze tego miejsca. Pomnik zmienił swój wygląd na 150. rocznicę wybuchu powstania, kiedy to w dniu 20.05.2013r. został poświęcony, po odrestaurowaniu krzyża, przez ks. Wojciecha Stefaniaka, proboszcza parafii p.w. Chrystusa Króla Wszechświata w Kolnie. Odnowienie krzyża i umieszczenie pamiątkowej tablicy to inicjatywa Pana Jacka Bagińskiego, który jest nauczycielem historii w szkole podstawowej im. marszałka Józefa Piłsudskiego w Czerwonem i jednocześnie prezesem Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju gminy Kolno Integracja (logo stowarzyszenia umieszczone zostało na tablicy pamiątkowej).
A jak wyglądało to miejsce przed odrestaurowaniem krzyża zobaczycie na zdjęciu. Był to niewyróżniający się przydrożny krzyż otoczony drewnianym płotkiem. Nikt poza miejscowymi nie wiedział jakim był symbolem.

Zastanawiałem nad znaczeniem słów z inskrypcji „Miejsce upamiętnienia powstańców styczniowych....”. Czy chodziło u upamiętnienie tylko ludzi czy też i miejsca ich kaźni.
W „1863 Katalog miejsc pamięci Powstania Styczniowego w województwie podlaskim” znalazłem słowa: „...miejsce straceń z1863-1864 r.”. Jednak te same opracowanie przedstawia wpisy z „Rok 1863 wyroki śmierci” (można znaleźć wersję cyfrową), Wileńskie Źródła Archiwalne oparte na rosyjskich archiwaliach w których to miejscem straceń wymienionych w inskrypcji powstańców jest miasto Łomża (a dokładnie Mokra Łączka).

Jak zaczyna być widoczne to wpis ten jest tak jakby kontynuacją poprzedniego i również on pełen jest zagadek oraz domysłów.
Pomniki we wsi Czerwone oraz w Łomży łączą nazwiska powstańców umieszczone na ich tablicach jednak jednoznacznie nie mogę rozstrzygnąć, jaka jest prawda, w którym z tych miejsc nastąpiła ekzekucja.
Zaznaczam, że jestem tylko pasjonatem a nie historykiem, lecz dołożyłem wszelkich starań by odnaleźć i przedstawić możliwie dokładne wiadomości oraz związane z nimi wątpliwości.

Na pomniku we wsi Czerwone znajdują się trzy nazwiska powstańców: Kajki, Stodupa i Banacha.
Jednak na stronie: http://historialomzy.pl/powstanie-styczniowe-czesc-v/ możemy przeczytać iż: „Egzekucje powstańców odbywały się również w innych miejscowościach Łomżyńskiego.
19 grudnia 1863 r. w Czerwonem pod Kolnem powieszono Stanisława Banacha i Tomasza Kajkę, włościan z Czerwonego, Franciszka Stodupa włościanina z Zabiela koło Kolna i Izraela Chonczaka, Żyda z przedmieścia Kolna Łabno, na podstawie wyroku wydanego przez naczelnika wojennego m. Łomży płk. barona Wrangla, za „służenie Rządowi Narodowemu w charakterze żandarmów” i powieszenie w dniu 8 listopada 1863 r. w Zabielu zdrajców Józefa Piwowarskiego i Żyda Wilhelma Gejga”.

Jakby na potwierdzenie tych słów znalazłem w wykazie mogił i cmentarzy wojennych z okresu Powstania Styczniowego zachowanych w województwie podlaskim (http://ktkol.pl/wp-content/uploads/2012/12/ewidencja_powst_styczn_woj_podlaskie.pdf)
taki oto zapis: „4 żandarmów narodowych - Stanisław Banach, Tomasz Kajka, Franciszek Stodup i Izrael Chonczak straceni 19 XII 1863 w Czerwonem koło Kolna
Kolno, cm. paraf., Mogiła zbiorowa, Wymaga ustalenia lokalizacji”. Lecz jest tam niepokojące zdanie: „Wymaga ustalenia lokalizacji”, czyli nie wiadomo gdzie ona się znajduje.

Wrócę teraz do opracowania mówiącego o uroczystości odsłonięcia pomnika i jednocześnie zamieszczającego informacje zaczerpnięte z książki W. Studnickiego „Rok 1863 wyroki śmierci”, które zaprzeczają gdzie wykonano egzekucję, wprowadzają zamieszanie w nazwiskach i ilości powieszonych powstańców:
„ Klama,l.30, kat., żonaty, dwie małoletnie córki; we wsi Zabiele, miał dom własny, parę koni i 11 sztuk bydła rogatego i był sołtysem. Powieszenie Piwowarskiego odbyło się z rozkazu Rządu Narodowego w dniu 20 na 21 listopada 63 r. przy współudziale sołtysa Klama.
Do akcji tej należeli pozatem Aleksander Koniński (Nr 71), Żyd Izrael Lobnowicz Chończak (Nr 25), Franciszek Stoduba (Nr 148), Tomasz Kojka (Nr 68) i Stanisław Bonach (Nr 13) – wszyscy 5-ciu zostali powieszeni w dniu 19 (31) grudnia w Łomży. Klama ukrywał się w Prusach, został jednak przez rząd pruski wydany władzom rosyjskim w dniu 15 (27) lutego 1864 r. (...)

Klama Stanisław, syn Kaspra, włościanin gub. augustowskiej pow. łomżyńskiego, wsi Zabiela (na mocy konfirmacji Dowódcy Wojsk gub. grodzieńskiej i pow. łomżyńskiego, Augustowskiej Ziemi, generał lejtnanta Ganeckiego z dn. 22 marca 1864 roku, pod nr 1606 – powieszony we wsi Zabiele pow. łomżyńskiego, gub. augustowskiej dnia 30 marca 1864r., za służenie Rządowi Rewolucyjnemu w charakterze żandarma wieszaciela, osobisty udział w powieszeniu włościanina wsi Czerwone, Piwowarskiego Józefa, a później ucieczkę za granicę do Prus, skąd jest schwytany przez tamte władze).

Bonach Stanisław, włościanin powiatu łomżyńskiego, wsi Czerwone (na mocy konfirmacji Wojennego Naczelnika m. Łomży z powiatem, pułkownika barona Wrangla powieszony w. m. Łomży 19-go grudnia 1863 roku, za służenie Rządowi Rewolucyjnemu w charakterze żandarma i wieszaciela i powieszenie 8 listopada 1863 roku w pobliżu wsi Zabiela, pow. łomżyńskiego włościanina wsi Czerwone, Józefa Piwowarskiego).

Chończak Izrael, syn Łobna, Żyd z Kolna, pow. łomżyńskiego (na mocy konfirmacji Wojennego Naczelnika Łomży i powiatu, pułkownika barona Wrangla powieszony w Łomży, gub. augustowskiej 19 grudnia 1863 roku, za służbę Rządowi Rewolucyjnemu w szarży żandarma – wieszaciela i powieszenie 8 listopada 1863 roku włościanina wsi Czerwone, Józefa Piwowarskiego, a także Żyda Wilhelma Gejga).

Kojka Tomasz, włościanin pow. łomżyńskiego, wsi Czerwone(na mocy konfirmacji Wojennego Naczelnika Łomży i powiatu, pułkownika barona Wrangla powieszony w Łomży, Ziemi Augustowskiej 19 grudnia 1863 roku, za służenie Rządowi Rewolucyjnemu w szarży żandarma – wieszaciela i powieszenie 8 listopada 1863 roku włościanina wsi Czerwone, Józefa Piwowarskiego, jako też udział w powieszeniu Żyda Wilhelma Gejga).

Koniński Aleksander, mieszczanin m. Kolno, pow. łomżyńskiego (na mocy konfirmacji Wojennego Naczelnika Łomży i powiatu, pułkownika barona Wrangla powieszony w Łomży, Ziemi Augustowskiej 19 grudnia 1863 roku, za służenie Rządowi Rewolucyjnemu w szarży żandarma – wieszaciela, i powieszenie 8 listopada 1863 r. koło wsi Zabiele pow. łomżyńskiego włościanina wsi Czerwone, Józefa Piwowarskiego, jako też udział w powieszeniu Żyda Wilhelma Gejga).

Stoduba Franciszek, włościanin, pow. łomżyńskiego, wsi Zabiele (na mocy konfirmacji Wojennego Naczelnika Łomży i powiatu, pułkownika barona Wrangla powieszony w Łomży, gub. augustowskiej 19-go grudnia 1863 roku, za służbę Komitetowi Rewolucyjnemu w szarży żandarma – wieszaciela, i powieszenie 8-go listopada 1863 r. we wsi Zabiele pow. łomżyńskiego, włościanina wsi Czerwone, Józefa Piwowarskiego)”.
http://www.nid.pl/upload/iblock/b26/b26dd03fc45e699ee0bd40562f1cbd5a.pdf

Chcąc upewnić się czy nazwisko Bonach istnieje w bazie danych http://www.genealogia.okiem.pl/ zerknąłem na tą stronę i okazało się że tak:
· 37778 Stanisław Bonach
Opis: stracony Łomża 31.12.1863
źródło: nad. Bożena Kuliberda, za: Rok 1863.Wyroki śmierci. Wileńskie Źródła Archiwalne. Wydano Wilno
Uwagi:
· 23621 Stanisław Bonach
Opis: włościanin – Łomża – stracony 19 XII 1863
źródło: Rok 1863. Wyroki Śmierci. Wileńskie źródła archiwalne
Uwagi: Władysław Studnicki - Wilno 1923 - Drukiem Ludwika Chomińskiego
· 35366 Stanisław Bonach
Opis: zm. 1863.12.31, Łomża, powstaniec powieszony
źródło: nad. Caseyy, za: Dziennik Poznański, 1864.01.16 R. 6 nr 12
Uwagi:
Przypomnę z poprzedniego wpisu o pomniku w Łomży że w tej bazie istnieją wpisy z nazwiskiem Banach:
- 33660 Stanisław Banach
Opis: oskarżony o należenie do żandarmeryi narodowej, powieszony w Łomży 31 grudnia 1863 roku.
źródło: [Kolumna Z., Pamiątka dla rodzin polskich..., t. I]

Aby przekonać się czy faktycznie w książce W. Studnickiego „Rok 1863 wyroki śmierci” jest nazwisko Bonach, czy nie ma gdzieś pomyłki, odnalazłem ją i zamieszczam strony z wykazem miejsc egzekucji. Nie ma w nim wsi Czerwone. W spisie straconych w Łomży też panują nieścisłości (podanych jest siedem osób).

Spróbowałem również sprawdzić w Katalogu Zasobów Metrykalnych (urodzenia) Kolna i okolicznych parafiach (http://www.geneteka.genealodzy.pl) czy występują takie nazwiska.
Kajko, Kojka, Banach, Stodup, Klama widnieją natomiast Kajka, Bonach, Stoduba nie ma.

Wyjaśnię też, iż numery przy nazwiskach w zestawieniach czy w tekście są kolejnymi numerami w spisie wyroków:
13. Banach Stanisław
25. Chończak Izrael
66. Klama Stanisław
68. Kajko Tomasz
71. Koniński Aleksander
148. Stodupa Franciszek

Reasumując sprawa jest nader ciężka do rozstrzygnięcia.
Nasuwa się pytanie, dlaczego na pomniku są wymienione tylko trzy nazwiska powstańców. Przecież Kajka, Banach to mieszkańcy wsi Czerwone, Stodupa, Klama mieszkańcy wsi Zabiele, Chończak, Koniński mieszkańcy miasta Kolno. Przecież wszyscy oni są, jak widnieje na pomniku: „....mieszkańcami tej ziemi....”. Czemu pominięto pozostałych?
Trudno mi też rozstrzygnąć gdzie owych pięciu powstańców zostało straconych (Klama we wsi Zabiele 30 marca 1864r.). Czy w Czerwonem czy w Łomży. Gdzie tak naprawdę spoczywają.
Trudno też jednoznacznie wskazać dokładność przekazu nazwisk. Archiwista rosyjski mógł pomylić litery. Pamięć ludzka też nie jest doskonała a i dokonać tzw. „literówki” jest bardzo łatwo. Dla przykładu: „Franciszek Stodyba” lub „Franciszek Słobuda, włościanin, za udział w powstaniu stracony wyrokiem sądu moskiewskiego w Łomży dnia 21. grudnia 1863r
Źródło: „Imionospis poległych i straconych ofiar powstania roku 1863 i 1864”, 1865; Lwów; Hipolit Stupnicki”- nie tylko nazwisko, ale i data całkowicie nie zgadzają się.

I jeszcze jedno (będąc pasjonatem wpadłem na to nie tak dawno), jeżeli ktoś zaważył różnicę w datach to jest to na wskutek używania przez Rosjan kalendarza Juliańskiego (w Polsce używano od 1582r. kalendarza Gregoriańskiego) i tak 19 grudnia 1863r. jest datą kalendarza Juliańskiego i odpowiada 31 grudnia 1863r. dacie kalendarza Gregoriańskiego. W opracowaniach nie podawane jest, z jakiego kalendarza pochodzi wymieniona data a rzadkością jest przedstawianie ich obydwu.

 


 

5
Oceń (4 głosów)

 

 

Miejsca pamieci - Pomnik Powstańców 1863r. we wsi Czerwone - opinie i komentarze

skomentuj ten artykuł