Miejsca pamięci - Cmentarz Powstańców Warszawy po renowacji

/ 1 komentarzy / 106 zdjęć


O cmentarzu Powstańców Warszawy pisałem już w listopadzie 2011r. Tym razem chciałbym wspomnieć o jego wyglądzie gdyż kończy się remont rozpoczęty w 2011r. Wtedy to sfotografowałem nowe tablice na mogiłach nr 48 i 51, które były traktowane jako wzorcowe dla całego cmentarza. W 2012r. wojewoda mazowiecki i Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa rozpoczęli wymianę płyt i remont kwater.

Cmentarz Powstańców Warszawy został otwarty 25.11.1945r. Odbywały się tam pochówki osób poległych w czasie Powstania Warszawskiego, które zostały ekshumowani z ulic i placów Warszawy. Zlokalizowany jest on przy ul. Wolskiej 180. Zajmuje 1,5 ha powierzchni. Pochówki trwały do początku lat 50-ych. 6.08.1946r. odbył się największy pogrzeb, gdy na cmentarz przywieziono 4 tony prochów osób zamordowanych i spalonych w pierwszych dniach powstania mieszczących się w 117 trumnach. Spoczywa tu 104 tysięcy 105 osób w 177 zbiorowych mogiłach oraz w kurhanie. Szacuje się, iż na cmentarzu tym znajduje się 12 ton prochów (w innych opracowaniach jest mowa o 20 tonach), co odpowiada liczbie około 50 tys. osób. Cmentarz Powstańców Warszawy jest największą nekropolią ludności cywilnej.

Zdecydowana większość pochowanych to N.N. (nomen nescio - łac. imienia nie znam), oraz około 50 tys. złożonych w postaci popiołów. Znane jest tylko 3696 nazwisk. Można je odnaleźć w Elektronicznej Księdze Cmentarza Powstańców Warszawy.
Link do strony: http://www.wola.waw.pl/wola_form/pl/Wyszukiwarka-elektronicznej-ksiegi-Cmentarza-Powstancow-Warszawy,55

Ponieważ ówczesnym władzom nie było na rękę, aby ta największa powstańcza nekropolia była znana i istniała w pamięci warszawiaków, Cmentarz Powstańców Warszawy był skazany na zapomnienie. Aby zatrzeć powstańczy charakter nekropolii do lat 50. zwożono z całego miasta szczątki mieszkańców Warszawy, żołnierzy AK, żołnierzy września, Żydów rozstrzelanych przez Niemców na stadionie Skry, żołnierzy LWP, żołnierzy armii radzieckiej oraz pogrzebano tu nawet funkcjonariuszy MO i UB.
Przez kilkanaście lat znajdował się w stanie skrajnego zaniedbania. Na pierwotnie przeznaczonych 8 ha obszaru miał powstać cmentarz wg projektu Romualda Gutta i Aliny Scholtzówny. Po okrojeniu terenu do 1,5 ha zrezygnowano z realizacji tego projektu na rzecz destrukcji. Wytyczona była główna aleja i kilka ścieżek. Na kurhanie z prochami pomordowanych został ustawiony prosty, metalowy krzyż i zwykłą prowizoryczną tablicą, na której widniał napis: „Tu spoczywają prochy tysięcy ofiar faszyzmu hitlerowskiego zamordowanych i spalonych w Warszawie 1944 r.” Opodal było kilka nietrwale oznaczonych grobów.

Dopiero w latach 1960-1961 wykonano wiele prac poprawiających wygląd cmentarza. Usunięto wbite w ziemię drewniane krzyże i zastąpiono wykonanymi z piaskowca nagrobkami w formie pionowych, kamiennych płyt. Umieszczono na nich kombatanckie odznaczenie Polski Ludowej tzw. Krzyż Grunwaldu oraz napis: „Polegli w walce o wolność w Powstaniu Warszawskim 1944 r.” co miało zapewne zmienić postrzeganie prawdy historycznej. Teren obsadzono krzewami oraz drzewami.

W 1973r. ustawiony został pomnik "Polegli Niepokonani" według projektu artysty rzeźbiarza Gustawa Zemły a za pomnikiem od strony zachodniej w zbocze kurhanu została wmontowana metalowa tablica epitafijna (przez co jest słabo widoczna): „Tu spoczywają prochy ponad 50 tysięcy Polaków poległych w latach 1939-1945 w walce o wolność Ojczyzny z hitlerowskim najeźdźcą”.

W późniejszych latach dodano:

Na barykadzie i tarczy posągu Polegli Niepokonani dodano znaki Polski Walczącej, na barykadach kamienne krzyże (które były systematycznie niszczone i w rezultacie usunięte) oraz napis „Powstanie Warszawskie 44”, wymieniono tablicę epitafijną: „W tym miejscu spoczywają prochy ponad 50 tysięcy Polaków, cywilnych mieszkańców Warszawy oraz żołnierzy Armii Krajowej, poległych za wolność Ojczyzny zamordowanych przez Niemców podczas Powstania Warszawskiego w sierpniu i wrześniu 1944 r. 6 VIII 1946 r. złożono tu 117 trumien z prochami osób zamordowanych i spalonych przewiezionych między innymi: z siedziby Gestapo w Al. Szucha, ul. Wolskiej, ul. Górczewskiej, Parku Sowińskiego, ze szpitala św. Stanisława (fabryka Franaszka), ul. Moczydło, ul. Młynarskiej.” (2001r.).

Od strony ul. Wolskiej ustawiono kamienny blok z informujący napisem: „Cmentarz Powstańców Warszawy” oraz znakiem Polski Walczącej (2004r.)

W 60-ą rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego przy murze Cmentarza Wolskiego ustawiono kamienny ołtarz z krzyżem i emblematem Polski Walczącej (2004r.)

U stóp kurhanu umieszczono wysoką tablicę z w miarę rzetelna informacją o znajdującym się tu Cmentarzu Powstańców Warszawy:
„Cmentarz Powstańców Warszawy założony w 1945 r. jest największą nekropolią powstania warszawskiego, które wybuchło 1 sierpnia 1944 r. i trwało do 2 października 1944 r.
Spoczywają tu szczątki ok. 104 tysięcy osób. We wspólnych mogiłach pochowano około 100 tysięcy zwłok i prochów ludzkich cywilnych mieszkańców stolicy oraz żołnierzy Armii Krajowej i innych formacji zbrojnych poległych w walkach, zamordowanych w masowych egzekucjach i spalonych podczas 63 dni powstania warszawskiego.
Zwłoki i prochy poległych ekshumowano i przeniesiono na ten cmentarz z różnych dzielnic Warszawy. Pierwszych pochowań dokonano 30 listopada 1945 r. składając tu szczątki odnalezione podczas ekshumacji przy ul. Mokotowskiej 24/29.
W latach 1946 - 1947 oraz w okresie późniejszym kontynuowano chowanie szczątków ekshumowanych z różnych dzielnic stolicy.
Pochowano tu również 3526 żołnierzy Wojska polskiego poległych i zmarłych z ran we wrześniu 1939 r. oraz 231 żołnierzy Wojska Polskiego poległych i zmarłych z ran w latach 1944-1945.
Do budowy cmentarza w obecnym wystroju przystąpiono w początkach lat sześćdziesiątych według projektu artysty rzeźbiarza mgr Tadeusza Wyrzykowskiego.
W 1973 r. w obrębie mogiły kryjącej prochy około 50 tysięcy osób wzniesiony został pomnik Polegli Niepokonani autorstwa artysty rzeźbiarza prof. Gustawa Zemły.”

Ustawiono kamienną tablicę ku czci harcerzy Szarych Szeregów poległych w czasie II wojny światowej i w Powstaniu Warszawskim(2009r.):
„Harcerzom Szarych Szeregów AK, druhnom i druhom poległym, pomordowanym i zaginionym podczas II wojny światowej i okupacji niemieckiej 1939 - 1945 oraz w powstaniu warszawskim 1944 r.”

Obecnie kończy się remont, który ruszył w 2012r. Poza pracami estetycznymi takimi jak wymiany nawierzchni, konserwacja pomnika Polegli Niepokonani oraz ołtarza. remont skarpy z wymianą sadzonek róż na skarpie.
Najważniejszymi elementami renowacji była wymiana płyt wszystkich nagrobków w tzw. dużych oraz w małych kwaterach wzdłuż muru cmentarza, aktualizacja nazwisk na płytach, umieszczenie na barykadzie pomnika Polegli Niepokonani dobrze widocznej tablicy epitafijnej: „Zbiorowa Mogiła, w której złożono prochy ponad 50 tysięcy mieszkańców stolicy i powstańców poległych i zamordowanych w czasie powstania warszawskiego 1944”, przy wejściu od ul. Wolskiej ustawione zostały kolumny podkreślające doniosłość miejsca.

W planach jest też budowa Ściany Pamięci z wypisanymi nazwiskami pochowanych tu osób usytuowanej od strony ul. Józefa Sowińskiego. Do tej pory udało się ustalić 3696 nazwisk.
Mogłaby ona zobrazować jak wiele jest tu pochowanych osób. Po umieszczeniu na Ścianie Pamięci znane imiona i nazwiska, znane pseudonimy, a u pozostałych o nieustalonej tożsamości NN i zastosować kryteria Muru Pamięci z Muzeum Powstania Warszawskiego, miałby ona 1 km 115 m długości.

Należy jeszcze nisko ukłonić się Pani Wandzie Traczyk-Stawskiej ps. „Pączek”, która przez 39 lat walczyła, aby cmentarz Powstańców Warszawy wydobyć z niepamięci i nadać mu odpowiednią rangę. Walczyła o upamiętnienie na jednej z płyt poległego w powstaniu brata. Zadanie to powierzył córce ojciec, były żołnierz legionów 1920r. i żołnierz konspiracji. Chciał, by jego syn miał żołnierską mogiłę. Wykonywała też rozkaz swojego dowódcy, jaki wydał w 1947r. por. Stefan Berent ps. "Steb" by wspólnie z plut. pchor. Andrzejem Koryckim ps. "Sokół" odnaleźli miejsca pochówku wszystkich poległych kolegów i zapewnić im godny spoczynek oraz pamięć.
Pani Wanda podkreślała, że na cmentarzu leżą powstańcy i cywile, których nie można rozdzielać, bo łączy ich jeden los: „Mówi się o bohaterstwie żołnierzy powstania warszawskiego, a zapomina o roli ludności cywilnej, która niosła nam pomoc. Ona była dzielniejsza od nas. Znosiła z nami wszystkie cierpienia, dodawała nam otuchy, choć sama była bezbronna”. W 1982 r. współtworzyła społeczny Komitet ds. Cmentarza Powstańców Warszawy. To dzięki jej staraniom (dotarła do prezydenta Komorowskiego) doszło do remontu i nadaniu nekropolii godnego charakteru.
Dziękujemy Pani Wando.
Rozmowa z Panią Wandą Traczyk-Stawską ps. „Pączek” możemy przeczytać i wysłuchać w Archiwum Historii Mówionej : http://ahm.1944.pl/Wanda_Traczyk_Stawska

W 1995r. Cmentarz Powstańców Warszawy został wpisany do ewidencji zabytków a w 2012r. został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1057.

Zdjęcia obrazują dzisiejszy wygląd tablic oraz już archiwalne przedstawiają poprzedni ich wizerunek. Zdjęcia z artykułu zamieszczonego w piśmie „Stolica” w artykule „Mogiły niemal zapomniane” 1957r. Zdjęcia krzyży na barykadzie. Projekt pierwotny nigdy niezrealizowany oraz plan dzisiejszego wyglądu cmentarza.

 


 

5
Oceń (4 głosów)

 

 

Miejsca pamięci - Cmentarz Powstańców Warszawy po renowacji - opinie i komentarze

formoza58formoza58
0
Dziękuję Wojtku Tak myślę,że z pozoru prosta sprawa identyfikacji ofiar,szczególnie "wymordowanych dzielnic" tj.Woli,Ochoty,Mokotowa była i jest awykonalna.W jednej chwili zniknęły z pamięci całe rodziny.Ci co mogli poświadczyć o ich zamordowaniu,ginęli pod tym samym murem,nad tym samym rowem....Sąsiad obok sąsiada,stary i młody,lubiący się lub nie darzący się sympatią,jak jeden mąż,zniknęli w jednej chwili...Koszmar!! (2014-11-08 00:00)

skomentuj ten artykuł