Katana – oprawa miecza [4]

/ 7 zdjęć


Dalsze losy klingi, to wędrówka po warsztatach ścisłej specjalizacji. Oprawę miecza czyli: jelec tarczowy, rękojeść, metalowe, funkcjonalne i ozdobne części oraz pochwę, wykonywali odrębni i wyspecjalizowani rzemieślnicy. Komplet okuć: FUCHI-KASHIRA-TSUBA, zachowane w jednym stylu nosi nazwę KO-DOGU, natomiast komplet: KOZUKA-KOGAI-MENUKI, nosi nazwę MITOKOROMONO.

TSUBA – jelec tarczowy

Jelec tarczowy - TSUBA, w kształcie koła, owalu lub czworoliścia MOKKO, o średnicy ok. 8 - 10 cm, umieszczony pomiędzy głownią a rękojeścią, posiada pośrodku otwór (w kształcie przekroju trzpienia klingi) do nasadzenia na trzpień. Posiada też czasem dodatkowe otwory po bokach, przez które można było wydobyć mały nożyk KOGATANA i stalową szpilę KOGAI (ukryte w pochwie miecza), bez dobywania samego miecza. TSUBA razem z rękojeścią była elementem wymiennym. Zmieniano ją zależnie od okoliczności np. przed bitwa, aby zapewnić sobie opiekę dobrych duchów, lub podczas parady, aby zadbać o chwałę swojego rodu. Bogatsi wojownicy posiadali po kilka kompletów oprawy do jednej klingi miecza. Najstarsze TSUBY w formie płaskich okrągłych tarcz, wykonane z miedzi lub
brązu pochodzą z okresu kurhanów. Około VII i VIII w. do użytku weszły ozdobne TSUBY pochodzenia chińskiego - Około IX w. wykształcił się charakterystyczny styl TSUB rodzimej produkcji.
Doskonałe funkcjonalnie TSUBY długich mieczy bojowych, kute przez płatnerzy od IX w. początkowo były ciężkie i mało ozdobne. Wykonywane je z żelaza i patynowano. Wycinano także proste ażurowe ornamenty. TSUBY te można rozpoznać po chropowatej i surowej strukturze żelaza. Przekształciły się one z biegiem czasu w małe arcydzieła sztuki użytkowej. W początku XVII w. osiągnęły szczyt artystycznego rzemiosła. Tsuby wykonywano z żelaza, miedzi a także z różnych stosowanych tylko w Japonii stopów takich jak :
SHAKUDO - 95% miedzi 5% złota, stop ten wytrawiano w kwasie i uzyskiwano kolor czerwony o fioletowym odcieniu.
SHIBUICI - 75% miedzi 25% srebra, stop o odcieniu srebrzysto szarym oraz różnej tonacji oliwkowej.
SENTUKU - mieszanina miedzi, cyny, cynku i ołowiu stop ten ma odcień złocistożółty.
Wraz z wysoką specjalizacją wykonawców tej części broni, rozwinęło się bogactwo technik zdobniczych. TSUBY zdobiono w najróżniejszy sposób: wycinano ażurowo w negatywie i pozytywie; nabijano złotem, srebrem i innymi metalami; inkrustowano wypukle, cyzelowano w reliefie, stosowano także emalie komórkową. Rys - 13
Ornamentyka odzwierciedlała zaś wszelkie aspekty życia codziennego, filozofii i religii np. stylizowany żuraw, kwitnące śliwa, sosna, pochylony w skupieniu mnich. Wiele motywów stanowiło aluzję do znanych utworów poezji i prozy. Wiele miało sens symboliczny np. kwiat wiśni - delikatność i nietrwałość tego kwiatu stała się symbolem wojownika, rozstającego się z życiem łatwo i bez trudu. Rys - 14
W okresie EDO wzorów do wykonywania zdobień TSUB dostarczali wykonawcom artyści malarze. Z biegiem czasu utworzyły się szkoły i style wykonawców TSUB. Jedną z nich jest szkoła KANEIE, której adepci wykonywali charakterystyczne TSUBY z żelaza patynowanego na kolor czerwony i pokrytego delikatnym reliefem z nakładkami ze złota i srebra.
Stare żelazne TSUBY można podzielić na dwie grupy: K0 TOSHO (STARY MIECZNIK), są to TSUBY które wykonywał kowal kujący miecz, oraz KO KATCHUSHI (STARY PŁATNERZ) są to TSUBY które kowal zamawiał u specjalisty który je wykonywał. TSUBY z okresu nieco późniejszego ok. X w. produkowane z brązu nazywają się HOJU, natomiast kute z żelaza, ciężkie bojowe TSUBY, z motywem przypominającym stonogę to MUKADE. Z okresu KAMAKURA, TSUBY z bogatszymi zdobieniami w motywy roślinne (inkrustowane) zwane są KAGAMISHI. Pojawiają się też pierwsze, wycinane ażurowo w pozytywie TSUBY SUKASHI. Ich odmianą wycinaną ażurowo w symetryczne motywy roślinne to TSUBY NAMBAN. W okresie MUROMACI żelazne TSUBY zdobione innymi metalami, przedstawiającymi krajobraz, wykonywane w płaskorzeźbie to TSUBY KAMAKURABORI. Najczęściej spotykane TSUBY z okresu MUROMACI to TSUBY SAOTOME, duże o średnicy około 9 cm. kute z grubego żelaza, są coraz bardziej finezyjnie i perfekcyjnie wykonane. W końcowych latach okresu MUROMACI pojawiły się TSUBY o bardzo bogatej ornamentyce zwane SHOAMI. Do najbardziej cenionych należą TSUBY NANAKO, na których sceny i obrazy przedstawione są na tle wzburzonych fal morskich. Należy pamiętać że wszystkie TSUBY wykonane ręcznie stanowiły niepowtarzalny egzemplarz sztuki wytwórczej. Dopiero regulamin wojskowy z okresu ll Wojny Światowej wprowadził wzór TSUBY wykonywanej matrycowo z mosiądzu. W tej dziedzinie rzemiosła ściśle powiązanego z produkcją miecza KATANA wiele rodów kultywuje tradycję zapoczątkowaną w XI w. między innymi ród MIOCIN-artyści rzemieślnicy, którzy od 27 pokoleń zajmują się wytwórczością i zdobnictwem jelców tarczowych - TSUB.

TSUKA - rękojeść

Rękojeść TSUKA miecza KATANA jest lekko pochylona w stosunku do osi klingi i tak długa (ok. 30 cm) że można ją ująć oburącz, co wiąże się z techniką walki i zadawania cięć. Trzon rękojeści wykonany jest z dwóch sklejonych ze sobą trzasek drewna magnoliowego. Trzaski te dopasowane są do trzpienia klingi. W przekroju poprzecznym rękojeść ma kształt owalny. Drewniany trzon oblekano jaszczurem, czyli wyprawioną skórą różnego gatunku ryb drapieżnych, między innymi japońskiego rekina lub płaszczki. Skóra ta zwana - SAME wyprawiana była w strukturę ziarnistą o kolorach przede wszystkim białym i czarnym. Występuje ona także w zabarwieniu żółtawym i popielatym. Bardzo wysoko ceniono rysunek tych ziaren, ich grubość i wysokość. Wykonawca starannie dobierał oraz subtelnie i fachowo łączył odpowiednie kawałki skóry. Zadaniem jego było połączenie cech praktycznych, takich jak pewny i mocny uchwyt broni i uniknięcie ześliźnięcia się dłoni, z cechami czysto estetycznymi. Pod jaszczur kładziono niekiedy skrawek papieru z wersetami religijnymi, bądź z nazwiskiem wykonawcy lub z uwagami o dokonaniu naprawy miecza. od strony jelca tarczowego TSUBA, na trzon nakładano metalowy pierścień (okucie) - FUCHI, po przeciwnej stronie nakładano okucie głowicy - KASHIRA. Następnie trzon oplatano płaska jedwabną taśmą, najczęściej koloru czarnego lub granatowego - TSUKA-ITO. Niekiedy stosowano skórzaną taśmę - TSUKA-GAWA. Oplot na trzonie rękojeści tworzył charakterystyczny wzór rąbów. Przy głowicy taśmę zaczepiano o specjalne wycięcie w metalowym okuciu KASHIRA. Po bokach rękojeści umieszczano dwie miniaturowe płaskorzeźby - MENUKI, znajdowały się one częściowo zakryte oplotem. Rękojeść mocowano do trzpienia głowni małym bambusowym kółkiem - MEKUGI, zespalając w całość klingę z kompletną oprawą. MENUKI; FUCHI; KASHIRA to elementy czysto funkcjonalne, ale dzięki mistrzowskiemu opanowaniu sztuki zdobniczej przez japońskich rzemieślników, wytwarzane były jak prawdziwe klejnoty. Sprawiło to jubilerskie bogactwo technik zdobniczych jak i inwencja twórcza samego wykonawcy. Tak jak w zdobnictwie jelców tarczowych tak i w dekorze elementów rękojeści ożywa świat wyobraźni, uczuć i myśli i to w różnych aspektach jak np.: lirycznym, bohaterskim, tragicznej podniosłości, oraz humoru. Rys - 15
Technika wykonania, metoda zdobienia i motyw oprawy miecza KATANA stanowiły jednorodną całość. Pomimo tego że TSUBY wykonywał inny rzemieślnik to resztę okuć następny rzemieślnik dopasowywał tak, aby motyw zdobniczy współgrał w oprawie.
Do opisywanych już elementów oprawy dołożyć należy jeszcze takie elementy jak: HABAKI - okucie nakładane na klingę poza jelcem tarczowym ( od strony ostrza), tworzące rodzaj rikasso. HABAKI wykonywane było z brązu stopów srebra oraz ze stopów z których wykonywano TSUBY. SEPPA-DAI dwie lub więcej podkładek montowane po obu stronach TSUBY, redukujące ewentualne luzy pomiędzy rękojeścią a klingą. MEKUGI - drewniany okrągły kołeczek, robiony z drewna bambusowego. Zwężający się nieznacznie w kierunku jednego końca, tworzył rodzaj klina (sworznia) zespalającego oprawę z głownią miecza KATANA. Rys – 16

SAYA – pochwa.

Miecz KATANA noszono w drewnianej pochwie o nazwie SAYA wykonywał ją wyspecjalizowany rzemieślnik SAYA-SHI, z lekkiego lecz twardego drewna japońskiej magnolii HONOKI składając wydrążone i dopasowane do klingi miecza dwie deseczki. Tak sklejoną pochwę obrabiano z zewnątrz do uzyskania przekroju owalnego (zbliżonego do przekroju rękojeści). Po zewnętrznej stronie prawidłowo noszonego miecza, pochwa posiada specjalne ucho - KURIKATA, służące do przewleczenia sznura (taśmy) SAGEO mocującego pochwę przy pasie. KURIKATA ma dwie wkładki metalowe, lub kościane w formie małych kołnierzyków SHITODOME, blokują one przewleczony przez ucho sznur. Niektóre pochwy posiadają haczyk SORITSUNA, zapobiegający wysunięciu się pochwy podczas dobywania miecza. Na końcu pochwy znajduje się okucie KOIJIRI, stylistycznie i dekoracyjnie dopasowane do całości okuć rękojeści. KOIJIRI nie występuje we wszystkich pochwach. Przy szyjce pochwę obejmuje okucie w kształcie pierścienia - KOI-GUCHI. Taśma SAGEO mocująca pochwę miecza do pasa KAKOUOBI, kolorem i strukturą odpowiada taśmie oplotu rękojeści. Rys – 17
Zgodnie z kryterium sztuki powściągliwej SHIBUI (co oznacza surowy, ciemny), pochwy powlekano najczęściej gładką czarną lub ciemnoczerwoną laką - URUSHI. Niektóre pochwy pokryte były symboliczną ornamentyką lub rodowym znakiem właściciela miecza - MON. Miecze ceremonialne posiadają pochwy bardziej zdobione, np. prószone złotem, okruchami perłowca lub powlekane były złocistą laką czy laką barwioną. W okresie EDO pochwy niektórych mieczy obciągano W całości jaszczurem, lub okładano w całości kością słoniową rytą w ornamenty, stanowiło to jednak zakłócenie tradycyjnego stylu surowego piękna. W pochwie po obu jej bokach, przy szyjce, znajdowały się na ogół specjalne kieszenie (schowki). Jeden na nożyk KOGATANA z ozdobną rękojeścią zwaną KOZUKA, drugi na stalową szpilę KOGAI z ozdobną rękojeścią. Nożyk KOGATANA służył celom praktycznym takim jak nasz scyzoryk kieszonkowy. Mniej znana jest funkcja szpili KOGAI. Jedna z wielu wersji głosi że szpila ta służyła do rozczesywania włosów, inna teoria mówi że służyła do noszenia ściętej głowy przeciwnika, nabitej przez ucho lub oko. Rys - 18


Bibliografia
1. Japonia – Nippon. Michał Derenicz Warszawa 1977
2. Mitologia Japonii. Jolanta Tubielewicz Warszawa 1986
3. Das Schwert des Samurai. Lydia Icke-Schwalbe Berlin 1990
4. Zen in der Kunst das Schwert zu führen. Reinhard Kammer München 1996
5. Etyka Rycerska Japonii. Józef Jakóbkiewicz Warszawa 1936
6. Geschichte der Waffe. Courtland Canby Switzerland 1963
7. Słownik uzbrojenia historycznego. M. Gradowski Z. Żygowski Jun. Warszawa 1998
8. 1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym. Wł. Kwaśniewicz Warszawa 1981
9. Sztuka Japońska w zbiorach Polskich. Zofia Alberowa Warszawa 1988
10. Dawna Kultura Japonii. Natalia Jofan Warszawa 1977
11. Broń Wschodnia. Zdzisław Żygulski Jun. Warszawa 1986
12. Einfuhrung in die kunst Japans. Renee Violet Leipzig 1982
13. The way of warrior. H. Reid M. Croucher Londyn 1997
14. Miecze Japońskie Hihonto. Henryk Socha Warszawa 2002
15. Elementy broni samurajskiej – Tsuba. Henryk Socha Warszawa 2003

 


 

5
Oceń (4 głosów)

 

 

Katana – oprawa miecza [4] - opinie i komentarze

skomentuj ten artykuł