Artykuły henrykowskie


           Polsko-litewskie akty prawne zwane artykułami henrykowskimi, o których traktuje poniższy tekst zostały sporządzone dnia 12 maja 1573 roku przez szlachtę zgromadzoną na sejmie elekcyjnym. Sejm odbył się koło Warszawy. Po śmierci Zygmunta II Augusta koniecznym stało się wybranie nowego monarchy. W związku z tym na sejm zjechali się przedstawiciele stanu szlacheckiego i rycerstwa z królestwa Polskiego, Litewskiego oraz terenów Rusi, Prus, Żmudzi, Mazowsza oraz Inflant. Sporządzono artykuły prawne, które miały w przyszłości regulować stosunki między sejmem walnym a monarchą. Przepisów tych musiał przestrzegać każdy nowo wybrany drogą elekcji król Polski będący również Wielkim Księciem Litewskim. Poprzez podpisanie artykułów henrykowskich już pierwszy wybrany król – Henryk Walezy, jak i następni uzależniali się od szlachty. Prawa zostały przedstawione i zaakceptowane przez wszystkich senatorów z osobna, Rady i Senaty Królestwa Polskiego, Litewskiego oraz Rusi, Prus, Mazowsza, Żmudzi, Wołynia, Podlasia  i innych posiadłości.

            Spisane prawa zawierały dwadzieścia jeden punktów dokładnie precyzujących zasady funkcjonowania państwa oraz jego najważniejszych instytucji. Pierwszy artykuł informował o gwarancji wolnej elekcji danej szlachcie. Od tego czasu władca Rzeczypospolitej Obojga Narodów musiał być zawsze wybierany na drodze bezpośredniego głosowania obywateli. Władca zobowiązał się iż w ciągu swojego życia nie będzie mógł mianować następcy tronu ani też w jakikolwiek sposób naruszyć zasad wolnej elekcji. Temat drugiego punktu artykułów henrykowskich był bardzo trudny do rozważań ponieważ miał związek z wiarą. Budził on największe kontrowersje. Na mocy tego postanowienia król zobowiązał się do zachowania pokoju wyznaniowego. Punkt trzeci i czwarty dotyczyły podejmowania decyzji w kraju. Ta część artykułów podkreślała znaczącą rolę senatu. Od tej pory prowadzenie przez władcę polityki zagranicznej wymagało zgody rad koronnych Obojga Narodów. W sprawach wojny i pokoju, zwoływania pospolitego ruszenia czy też nakładania nowych podatków decyzje musiał podejmować sejm walny. Takie sejmy, według artykułu dziewiątego musiały być zwoływane minimum raz w ciągu dwóch lat na sześć tygodni. W razie nagłej potrzeby, za zgodą senatorów zwołany mógł też zostać sejm nadzwyczajny. Wszystkie zjazdy poprzedzały sejmiki, na których wybierano posłów. Zmieniła się zatem rola wspomnianego zgromadzenia. Tradycja sejmowa wynikała wcześniej z potrzeb finansowych nie zaś legislacyjnych. Przed wprowadzeniem omawianych praw, władca zwoływał sejm aby ustanowić nowe podatki lub zyskać nowe możliwości finansowania swych planów. Po ustaleniu artykułów henrykowskich szlachta dyskutowała już nie tylko nad pieniądzem ale też nad polityką i prawem. W kolejnych zapisach czytamy, że u boku króla musieli się  w stałej obecności znajdować dygnitarze wyznaczeni z grona senatorskiego. Mieli oni rzekomo doradzać królowi, w rzeczywistości jednak chodziło jednak o pełnienie roli stróżów prawa i wolności. Według opinii ogółu senat miał pośredniczyć między monarchą a szlachtą. Artykuły henrykowskie formułowały więc zasady zapewniające harmonię w panowaniu nad państwem ograniczając znacznie władzę króla. W zapisach znalazły się też punkty przypominające wcześniej wprowadzone rozwiązania, na przykład kwestie dotyczące kwarty. Insygnia królewskie miały być przechowywane w skarbcu koronnym w Krakowie. Klucze do skarbca posiadali wówczas kasztelani: krakowski i trocki, wolno im było otworzyć skarbiec tylko za specjalnym pozwoleniem. Kolejne postanowienia regulowały zawieranie małżeństw przez króla. Punkt ten zapewne wymyślono pod wpływem wcześniejszych problemów związanych z potajemnym ślubem Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. Małżeństwo owo zdominowało dyskusję sejmową w 1548 roku. Zdarzenie zostało zapamiętane jako wyjątkowo niefortunne dla ojczyzny, wówczas monarcha nie ustąpił szlachcie przedkładając  własne dobro nad interesy państwa. Aby się zabezpieczyć przed ponownym tego typu zdarzeniem, od tej pory ślub władcy z wybranką mógł się odbywać tylko za zgodą senatu. Na szczególną uwagę zasługuje punkt dwudziesty pierwszy mówiący o tym, że obywatele mają prawo wypowiedzieć posłuszeństwo królowi jeżeli ten złamałby któryś z wyżej wymienionych artykułów lub nie dopełnił swoich zobowiązań. W taki sposób, na koniec zagwarantowano sobie niepodważalne prawo do stawienia oporu wobec władcy. Podobna zasada funkcjonowała już dużo wcześniej. W poprzednich wiekach istniała możliwość zrzucenia monarchy z tronu. Takie prawo od dawna funkcjonowało w świadomości społecznej. W artykułach henrykowskich zostało ono tylko ostatecznie potwierdzone i zapisane w formie normy prawnej. Naruszenie przez władcę postanowień artykułów henrykowskich można by porównać do dzisiejszego złamania konstytucji.

            Trudno jest określić najważniejsze artykuły. W XVI wieku, kiedy uchwalono te prawa, w Rzeczypospolitej funkcjonowało obok siebie wiele wyznań religijnych. Wola utrzymania pokoju była silna, natomiast kilka lat później, w tym obszarze pojawiły się liczne konflikty. Udowodniły one, że niezwykle trudne jest zapewnienie pokoju wyznaniowego w kraju, a było to przecież zapisane już w drugim punkcie artykułów. Temat ten był w kolejnych latach dogłębnie rozważany z różnym skutkiem. Problematyczny stał się także zapis dotyczący mianowania senatorów rezydentów. Punkt ten nie był konsekwentnie przestrzegany, przeglądając konstytucje sejmowe  z XVII wieku można dostrzec uchwały nakazujące karanie wyznaczonych wcześniej senatorów, którzy nie towarzyszą królowi zgodnie ze swoim przydziałem. Nie dotrzymywano również terminów trwania obrad, czas sześciu tygodni wielokrotnie przedłużano, ponieważ nie udawało się załatwić wszystkich spraw. Uczestnikom sejmu zależało na zakończeniu dyskusji konkluzją co było zresztą sprzeczne z prawem.

            Chociaż jak widać nie zawsze postanowienia artykułów henrykowskich były przestrzegane, miały dla Polski ogromne znaczenie. Można nawet powiedzieć, że w jakiś sposób wyprzedziliśmy nieco Europę. Podobny dokument wieńczył zwaną Chwalebną rewolucję lat 1688-1689 w Anglii. Artykuły henrykowskie pozwalają zrozumieć w jaki sposób w tych czasach myślano o władzy. Dokument uznawany przez każdego kolejnego władcę stanowił zbiór podstawowych reguł funkcjonowania państwa. Prawa te można wręcz uznać za pierwszą konstytucję. Artykuły rozwiązywały konkretne dylematy, w obliczu których stanęło polskie społeczeństwo po śmierci Zygmunta Augusta. Miały też znaczenie dla rozwoju świadomości politycznej obywateli. Dzięki wysokiej kulturze politycznej wypracowane rozwiązania funkcjonowały przez kolejne dziesięciolecia.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bibliografia:

 

Kaczmarczyk Z., Biblioteka Źródeł Historycznych I, Poznań 1946, s. 3-17 oprac. Migda B.

 

www.muzhp.pl/spisanie-artykulow-henrykowskich, dostęp w dniu: 14.05.2017r. (strona internetowa Muzeum Historii Polski, wywiad z profJolantą Choińską-Mika)

 

Makiłła D., Artykuły Henrykowskie (1573-1576). Studium historyczno-prawne, Warszawa 2012

 


 

5
Oceń (2 głosów)

 

 

Artykuły henrykowskie - opinie i komentarze

skomentuj ten artykuł