Miejsca pamięci – pomnik ks. Brzóski

Wojciech Dąbrowski - blog
19/11/2019

Publikacje Wojsko Polskie



  • Kiedy: , godzina: 00:00

Sokołów Podlaski - tu na rynku, gdzie dobiegają ulice Wilczyńskiego i Długa znajduje się pomnik upamiętniający publiczną egzekucję księdza generała Stanisława Brzóski i jego adiutanta Franciszka Wilczyńskiego. Odbyła się ona w dniu 23 maja 1865r. Ks. Stanisław Brzóska był naczelnym kapelanem Powstania Styczniowego, który najdłużej prowadził walkę z zaborcą rosyjskim na Podlasiu.

Pomnik ma kształt obelisku ustawionego na podstawie w formie graniastosłupa, gdzie w miejscu ich łączenia umieszczono orła z rozpostartymi skrzydłami. Całość posadowiona jest na podstawie w kształcie piramidy wykonanej z kamiennych bloków. Na podstawie tej znajduje się wieniec a w nim wkomponowane rzeczy straconych takich jak biret, młot i obcęgi kowalskie oraz kosy, broń powstańców skrępowane pętlą sznura szubienicy. Na szarfach odczytamy słowa: BÓG, OJCZYZNA, WOLNOŚĆ. Pomiędzy orłem a wieńcem laurowym widnieje inskrypcja: „Powstańcom 1863 r. księdzu St. Brzósce, Fr. Wilczyńskiemu straconym na tem miejscu dn. 23 maja 1865 r. przez Moskali i poległych na Podlasiu. Rodacy. 1924 r.” U podstawy pomnika ułożone są trzy tablice pamiątkowe.

Pomysłodawcą powstania pomnika był prawdopodobnie Henryk Wierciński, działacz i publicysta, uczestnik powstania 1863r. Budową pomnika zainteresowany był też ks. bp Henryk Przeździecki, który rozpoczął zbiórkę pieniędzy na ten cel w czasie wizyty w Sokołowie w 1919r. Dopiero w 1922r. właściwie sprawę ruszyło Koło Starszych Harcerzy, gdy zaproponowano, aby pomnik stanął w miejscu egzekucji to jest na tzw. Dużym Rynku. W 1923 r. rozpoczęły się pierwsze prace związane z budową. Projekt, jak i model pomnika wykonał rzeźbiarz Aleksander Veith mieszkający w Warszawie a wykonaniem zajęła się firma kamieniarska Józefa Płoskonko z Siedlec. Pomnik był gotowy i stanął na wybranym miejscu w dniu 1 października 1924r. a uroczyste odsłonięcie nastąpiło 23 maja 1925r. Mszę świętą odprawiał bp Henryk Przeździecki. W uroczystości uczestniczyło 12 powstańców, a wśród nich towarzysze ks. Brzóski.

Podczas II wojny światowej, na początku 1940 r., Niemcy zbezcześcili pomnik ks. Brzóski zabierając z niego orła i wieniec. Od tego czasu obelisk stał ogołocony.

W 1954r. na pomniku pojawia się tablica z brązu. I tu zaczyna się jedna z niezgodności, na jakie natknąłem się w czasie szukania informacji na temat pomnika. W opracowaniach znajdziemy słowa „ ...ufundowano tablicę z brązu i umieszczono ją u stóp pomnika”. No ktoś nie przyjrzał się dawnym zdjęciom, by stwierdzić, iż tablica ta dość długo wisiała na pomniku zasłaniając oryginalny tekst. Zastanawiałem się nad przyczyną takiego stanu rzeczy. Doszedłem do wniosku, iż władzy ludowej chodziło o dodanie własnej rocznicy, czyli powstania LWP co służyło przywłaszczeniu sobie tego miejsca pamięci narodowej (jak to robiono także z innymi takimi miejscami).

W maju 1983r. podjęto inicjatywę przywrócenia pomnikowi dawnej świetności. Powstał Komitet Rewaloryzacji Pomnika ks. Stanisława Brzóski na czele, którego stanął Roman Przesmycki. Gipsowy odlew rzeźby orła wykonał rzeźbiarz Ryszard Kozłowski z Warszawy a odlew z brązu Spółdzielnia Pracy Przemysłu Artystycznego Brąz Dekoracyjny również z Warszawy.

Rok później po umocowaniu orła na pomniku 23 maja 1984r. odbyło się uroczyste odsłonięcie. Nie poprzestano na tym i w następnym roku w 120-ą rocznicę śmierci ks. Brzóski i Franciszka Wilczyńskiego dodano odtworzony wieniec laurowy a u podstawy pomnika wmurowano tablicę pamiątkową o treści: „W sto dwudziestą rocznicę męczeńskiej śmierci bohaterów powstania styczniowego gen. ks. Stanisława Brzózki i Franciszka Wilczyńskiego. Zniszczony ich pomnik przez hitlerowców przywrócili do dawnej świetności Podlasiacy. Maj 1985 rok.” (oryginalna pisownia z pomnika).

Niestety nigdzie nie doczytałem się, w którym momencie (roku) ją zdjęto, odsłaniając oryginalny tekst (dla porównania zamieściłem zdjęcie z powiększonymi częściami pomnika z różnych okresów).

29 maja 2010r. z inicjatywy władz miasta u podstawy została umieszczona jeszcze jedna tablica pamiątkowa o treści: „Pamiątka odznaczenia pośmiertnie ks. gen. Stanisława Brzóski Orderem Orła Białego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego dnia 29 maja 2008 r. W drugą rocznicę pobytu w Sokołowie Podlaskim Prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Wdzięczni Sokołowianie”.

Ks. Stanisław Brzóska urodził się 30 grudnia 1832r. w Dokudowie (powiat Biała Podlaska) z rodziców Marcelego Brzóski i Karoliny z Enchajtów. Ród o długiej , szlacheckiej genealogi, wywodzący się ze wsi Rzwienie (Rzewnie) na Mazowszu. Jeszcze w XV w. używali przydomka „ze Rzwienia”. Pierwotnie nazwisko rodowe brzmiało Brzoska. Nauką Stanisława zajmowała się matka a następnie kontynuował ją w gimnazjum w Białej Podlaskiej. W 1851r. Stanisław Brzóska rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Św. Włodzimierza w Kijowie. I tu pojawia się kolejna nieścisłość, gdyż na uroczystościach rocznicowych historyk z Uniwersytetu w Białymstoku powiedział iż: „...wybrał (…) studia prawnicze na uniwersytecie Św. Włodzimierza w Kijowie.” Po 2,5 roku przerwał naukę i powrócił na Podlasie. Wstąpił do seminarium diecezjalnego w Janowie Podlaskim. 25 lipca 1858r. otrzymał święcenia kapłańskie a pierwszą parafią był Sokołów Podlaski. W listopadzie 1861r. został aresztowany przez władze rosyjskie (10 marca 1861r. wg historyka z UB). W kazaniu ks. Brzóska skrytykował niewłaściwe zachowanie oficerów strzeleckiego pułku piechoty kwaterującego w Łukowie. Skazano go na dwa lata twierdzy, lecz wyrok został złagodzony do 1 roku. Wiosną 1862r. po interwencji władz kościelnych powrócił do Łukowa. Jesienią 1862 r. ks. Brzóska został powołany na konspiracyjnego naczelnika miasta Łukowa.

Gdy rozpoczęło się Powstanie Styczniowe ks. Stanisław Brzóska wieczorem 22 stycznia 1863r. ze swoim oddziałem oraz odziałem Gustawa Zakrzewskiego, zaatakował garnizon stacjonujących w Łukowie Rosjan. Pomimo początkowego sukcesu po nadejściu posiłków rosyjskich, powstańcy musieli się wycofać. Ponieważ oddział nie był duży ks. Brzóska dołączył do zgrupowania pułkownika Walentego Lewandowskiego, który był naczelnikiem województwa. Uczestniczył w wielu bitwach. 4 marca 1863r. pod Sosnowicą zostaje ranny w nogę. Leczenie rany trwało do czerwca i w tym czasie otrzymał nominację do stopnia generała zostając Naczelnym Kapelanem Wojsk Powstańczych. Walczył w wielu bitwach min pod Siemiatyczacami, Woskrzenicami, Gręzówką, Włodawą, Wyrykami, Urszulinem, Sławatyczami, Domaczewem, Łączną, Fajsławicami.

W sierpniu 1863r. po bitwie pod Fajsławicami ks. Brzóska rozchorował się na tyfus i zaprzestał walki. Dopiero w grudniu razem z adiutantem Franciszkiem Wilczyńskim sformował na nowo swój oddział. Jednak będąc stale tropiony przez wojska rosyjskie, zmuszony został do podzielenia grupy. W kwietniu 1864r. przenieśli się w lasy jackie. W listopadzie oddział stopniał do 10 osób z którym było już trudno prowadzić nawet partyzanckie wypady. Postanowiono opuścić schronienie koło Łukowa. Na początku 1865r. ks. Brzózka już tylko z adiutantem Wilczyńskim musi się ukrywać. Teren w okolicy Sokołowa był mu bardzo dobrze znany. Dachu nad głową użyczył sołtys Ksawery Bieliński w Krasnodębach Sypytkach. Niestety miejsce pobytu księdza wskazała kurierka Antonina Konarzewska, która w czasie tortur ujawniła, gdzie ukrywa się ostatni powstaniec styczniowy. 29 kwietnia 1865r. wojska rosyjskie dokonały obławy i otoczyły wieś w Krasnodębach Sypytkach. Podczas próby ucieczki ks. Brzóska został ranny w rękę i schwytany wraz ze swoim adiutantem. Śledztwo w Cytadeli Warszawskiej trwało ponad dwa tygodnie. Wyrokiem sądu polowego 19 maja został skazany na powieszenie. 23 maja 1865r. po przewiezieniu do Sokołowa Podlaskiego wyrok na ks. Stanisławie Brzósce i Franciszku Wilczyńskim został wykonany. Właśnie w tym miejscu stoi pomnik wzniesiony ku czci Jego i Powstańców Styczniowych.

Można by w tym miejscu zakończyć, jednak intryguje mnie pewna sprawa związana z nazwiskiem księdza Brzóski. Na pomniku w Sokołowie Podlaskim nazwisko księdza napisane jest przez „z” Brzózka. Na tablicy wykonanej i zawieszonej w 1954r. jest tak samo napisane. Zapewne nikt nie sprawdzał genealogii, tylko zostało ono skopiowane z pomnika. Szukając, jak jest w innych miejscach upamiętnienia, dopatrzyłem się, iż w na tablicy pomnika w lesie Jata (będącym teraz rezerwatem przyrody) jest podobnie i nazwisko księdza brzmi Brzózka. Natomiast tablicach „nowszych” nazwisko brzmi Brzóska. Również to iż w jednym z opracowań użyto: „ ks. Stanisław Brzósko” skłoniło mnie do próby znalezienia wiadomości, skąd wywodzi się ród ks. Stanisław Brzóski.

Aby uniknąć z mojej strony niedokładności czy wypaczeń zamieszczam link do strony, na której znajdziecie dokładne przedstawienie rodu Brzósków: http://stk-janowpodlaski.blogspot.com/2011/05/2011-rok-ksiedza-generaa-stanisawa.html

Dla niecierpliwych przekażę w wielkim skrócie. Pierwotnej formie nazwisko brzmiało Brzoska. W XV wieku ród rozdzielił się. Jedna odnoga osiedlona w ziemi Nurskiej a druga w Podlaskiej, używając oddzielnych przydomków po nazwisku. Ziemie szlacheckie Brzosków z Podlasia znajdowały się w parafii Wysokie Mazowieckie a zaścianki nosiły nazwy: Brzoski, Stare Gawrony, Brzoski Tatary, Brzoski Brzezińskie, Brzoski Gromki, Brzoski Falki, Brzoski Jakubowięta, Brzoski Markowięta, Brzoski Stanisławowięta. Z zapisów w dokumentach i świadomości rodzinnej utrwalone było, iż przodkowie księdza wywodzą się z Podlasia, a nazwisko pisane było w formie Brzosko a czasami Brzoska. Tradycja zapisu Brzosko w rodzinie przetrwała do drugiej połowy XX wieku chociaż ksiądz w swoim życiorysie użył formy obecnie przyjmowanej: Brzóska. Można też znaleźć wypowiedź mówiącą, iż w wykazie nazwisk szlacheckich Podlasia nazwisko Brzózka pisane jest błędne. Zatem można sądzić, iż prawie sto lat po śmierci ks. Stanisława Brzóski w dokumentach widniał zapis jego nazwiska jako Brzózka i ten błąd zaistniał na pomniku w Sokołowie Podlaskim oraz na pomniku w lesie Jata. Dopiero w latach późniejszych zaczęto używać je w dzisiejszej formie.

No i jeszcze trochę nieścisłości:

„W latach 1953–1954 ufundowano tablicę z brązu i umieszczono ją u stóp pomnika.” - w artykułach przewija się ta informacja, jednak tablica została zamocowana na pomniku i zdjęta po 1985r. Dopiero potem umieszczona u stóp pomnika.

„29 kwietnia ostatnia ich kryjówka we wsi Suptyka zostaje odkryta...” - pomyłka w nazwie, powinno być Krasnodębach Sypytkach.

„25 maja 1865 r. na rynku w Sokołowie na oczach tłumnie zgromadzonych i lamentujących...” – zła data, powinno być 23 maja 1865r.

„W 1987 r. z inicjatywy mieszkańców wzniesiono również pomnik w Krasnodębach Sypytkach, w miejscu schwytania Brzóski.”

„W roku 1986, staraniem mieszkańców wsi, w miejscu w którym stał dom sołtysa Ksawerego Bielińskiego w którym ukrywał się powstańczy przywódca, ustawiono kamienny pomnik z tablicą pamiątkową.” - różnica tylko jednego roku no ale...

W oprawie fotograficznej pierwsze zamieszczone zdjęcia zrobiłem po deszczu, przez co napisy na pomniku są słabo widoczne. Jednak dobrze widoczne są dwie wstawki naprawcze i sądzę, iż są to zaślepki po montażu płyty z 1954r. Następne przedstawiają: poświecenie pomnika ks. Brzóski w 1925r. i z okresu przed dewastacją, wygląd z lat siedemdziesiątych, wygląd napisów na pomniku w latach: 1925 do 1954, w 2004r. i z lat siedemdziesiątych, gdy „nowa” tablica zakrywa oryginalny tekst (porównanie tekstu na pomniku). Ostatnie to zdjęcie tablicy pamiątkowej z pomnika w lesie Jata z widoczną literą „z” w nazwisku księdza (by ukazać odmienność pisowni nazwiska Brzóska w owych czasach).

Bardzo ciekawe zdjęcia przedstawiające pomnik z lat siedemdziesiątych gdzie nie ma orła i wieńca a ówczesna władza zatroszczyła się o umieszczenie „odpowiedniej” tablicy jak też przywracanie do pierwotnego wyglądu przez ponowne zamontowanie zdjętych przez Niemców elementów znajdują się na blogu „Sokołów Podlaski - z tamtych lat”, który prowadzi Michał Kurc i warto te zdjęcia zobaczyć. (link: http://www.fotografika-kurc.prosta.pl/sokolow/z_tamtych_lat/zdjecia_sokolowa_044.html)

Źródło zdjęć: własne i internet.


 


 

 




Miejsca pamięci – pomnik ks. Brzóski - komentarze opinie




Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za komentarze Internautów.

Czytaj więcej


Ostanio w Publikacje


TOP 5

Ogłoszenia

wróć

pełna wersja portalu

25 maja 2018 roku weszło w życie Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 roku tzw. RODO. Nowe prawo nakłada na nas obowiązek uzyskania Twojej zgody na przetwarzanie przez nas danych osobowych w plikach cookies

Oświadczam, iż zapoznałem sie z Polityką prywatności i zgadzam się na zapisywanie i przechowywanie w mojej przeglądarce internetowej tzw. plików cookies oraz na przetwarzanie zaszyfrowanych w nich danych osobowych pozostawianych w czasie korzystania z innych stron internetowych, serwisów oraz parametrów zapisywanych w plikach cookies w celach marketingowych, w tym na profilowanie i w celach analitycznych przez dobroni.pl, oraz ZAUFANYCH PARTNERÓW.

Administratorzy danych / Podmioty którym powierzenie przetwarzania powierzono

Military Art Sp. z o.o. z siedzibą w Sochaczew 69-500, Warszawska 8

Cele przetwarzania danych

1.marketing, w tym profilowanie i cele analityczne
2.świadczenie usług drogą elektroniczną
3.dopasowanie treści stron internetowych do preferencji i zainteresowań
4.wykrywanie botów i nadużyć w usługach
5.pomiary statystyczne i udoskonalenie usług (cele analityczne)


Podstawy prawne przetwarzania danych


1.marketing, w tym profilowanie oraz cele analityczne – zgoda
2.świadczenie usług drogą elektroniczną - niezbędność danych do świadczenia usługi
3.pozostałe cele - uzasadniony interes administratora danych


Odbiorcy danych

Podmioty przetwarzające dane na zlecenie administratora danych, w tym podmioty ZAUFANI PARTNERZY, agencje marketingowe oraz podmioty uprawnione do uzyskania danych na podstawie obowiązującego prawa.

Prawa osoby, której dane dotyczą

Prawo żądania sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania danych; prawo wycofania zgody na przetwarzanie danych osobowych. Inne prawa osoby, której dane dotyczą.

Informacje dodatkowe

Więcej o zasadach przetwarzania danych w „Polityce prywatności”

Ustawienia